Xarici dil öyrənmək istəyənlərin və tərcüməçilərin ən çox ehtiyac duyduğu vasitə lüğət və tərcümə proqramları və ya saytlarıdır. Baxmayaraq ki artıq 19 ildir dövlət müstəqilliyimizi qazanmışıq bu sahədə görülən işlər çox da qənaətbəxş sayılmaz. Müstəqilliyimizin ilk illərində xarici dilləri xüsusən də ingilis dilini öyrənmək üçün əsasən rusca kitablardan istifadə olunurdu. ”Просвещение” (Prosveşeniye) nəşriyyatının yayımları bu kitablar arasında üstünlük təşkil edirdi. Bir də “Advanced Grammar in Use” kitabı çox istifadə olunurdu. Fransızca və Ərəbcə təhsil isə Sovet vaxtından mövcud olduğu üçün bu sahədə azərbaycanca kitablara rast gəlmək mümkün idi. Xatırladığım qədərilə Azərbaycanda çıxardılmış ilk ingiliscə-azərbaycanca lüğət 4 cildlik Orucov tərəfindən hazırlanmış kitab idi və onda da xeyli səhvlər var idi.

Elektron bazarda olan azərbaycan dili eləcə də digər dillər üçün ən yararlı və ən çox istifadə edilən proqram və saytlara nəzər salaq.

poliqlotAzərbaycancanda elektron sahə üzrə demək olar ki, lüğət bazarına ilk giriş 2004-cü ilə təsadüf edir. Poliqlot layihəsi çərçivəsində həm onlayn həm də proqram olaraq hazırlanmış lüğət bu sahənin veteranı sayıla bilər. Poliqlot-a azərbaycanca-ingiliscə,ingiliscə-azərbaycanca, azərbaycanca-rusca, ruscla-azərbaycanca, almanca-azərbaycanca, fransızca-azərbaycanca, azərbaycanca-fransızca və rusca-ingiliscə lüğətləri daxil edilmişdir. Poliqlot-un proqram versiyası hələ də Azərbaycanda ən çox istifadə edilən lüğət olduğu halda onlayn versiyası uzun müddətdir ki fəaliyyət göstərmir.

dilmancAzərbaycan hökuməti və BMT-nin İnkişaf Proqramının “Milli E-İdarəçilik Şəbəkəsi Təşəbbüsü” birgə layihəsi çərçivəsində 2006-cı ildə təqdim edilən “Dilmanc” maşın tərcüməsi layihəsi də bu sahədə çox iddialı sayılır. Azərbaycanca-ingilisc, ingiliscə-azərbaycanca və türk-azərbaycanca istiqamətləri üzrə tərcümənin mövcud olduğu proqrama 2010-cu ildə 200 simvolluq mətnlərin səsləndirilməsi funksiyası da əlavə edilmişdir.

intelsoftRus dilindən azərbaycan dilinə 5000 simvoldan ibarət mətni tərcümə etmək imkanı verən İntelsoft tərcüməçi onlayn maşın tərcüməsini də bu sahədə uğurlu addım saymaq olar. Onlayn versiyadan əlavə Windows, Mac OS X və Linux versiyaları üçün də proqramın hazırlandığı məlumatı verilsə də proqram hələ yayımlanmayıb.

lingbosoftLingvoSoft layihəsi çərçivəsində hazırlanmış rusca-azərbaycan və ingiliscə-azərbaycanca ikitərəfli lüğətləri də diqqətəlayiqdir. Digərlərindən fərqli olaraq bu lüğətlər ödənişlidir və qiymətləri funskionallığına görə 35-50$ arasında dəyişir. Lüğətlərin həmçinin mobil versiyaları da mövcuddur. Hər iki lüğətdə də ayrılıqda hər iki dildə 400.000 söz və ifadə mövcuddur. Hazırda bu proqramların da internetdə sındırılmış (cracked) versiyaları yayılıb. Bundan başqa rusca-azərbaycanca və ingiliscə-azərbaycanca lüğətin onlayn versiyası da istifadə edilə bilər.

microsoftOnlayn lüğətlərdən isə Azərbaycanın proqram bazarına ilk girən ən böyük şirkətlərdən olan Microsoft (Mikrosoft) lüğət sahəsində də öz imzasın qoyub.  Mikrosoft məhsullarının tərcüməsi zamanı istifadə edilmiş terminologiyalar və onların qarşılıqları Microsoft Language Portal(Mikrosoft Dil Portalı) saytında cəmləşdirilib. Xatırladaq ki, bu terminologiyaların əksəriyyəti AzerDict söz bazasına da əlavə edilib.

Azerice Sözlük saytında isə çox məhdud sayda da olsa sözlərin olduğu azərabaycanca-türkcə və türkcə-azərbaycanca lüğət fəaliyyət göstərir.

80.000-ə yaxın sözün cəmləşdiyi Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğətinin onlayn versiyasını AzerDict Orfoqrafiya saytında istifadə edə proqram versiyasını isə bu saytdan endirə bilərsiniz.

googleTəzəlikcə istifadəyə verilmiş Google Translate (Quqıl Tərcümə) azərbaycan dilinin beta versiyası isə müfəssəl şəkildə çalışmasa da böyük şirkətlərin azərbaycan dilinə olan artan marağını göstərir. İlk baxışda isə məlum olur ki tərcümənin azərbaycan versiyasın türkcə versiyası əsasında inkişaf etdirilib, çünki bəzi hallarda birbaşa türkcə daxil edilmiş cümlələr də azərbaycan dili seçili olduğu halda başqa dillərə tərcümə edilir. Ümid edirik Google-un bu xidməti də inkişaf etdirilib lazımi səviyyəyə çatdırılacaq.

babylonLüğət proqramları arasında isə ən çox sevdiyim və məsləhət gördüyüm proqram Babylon (Babilon)-dur. Babylon-un həmçinin onlayn versiyası da mövcuddur. Lüğətin ən çox xoşuma gələn cəhəti isə saytda olan bəzi hallarda isə digər saytlarda tapa biləcəyiniz xüsusən Babylon üçün hazırlanmış dünyanın ən nüfuzlu ingiliscə ödənişli və ya pulsuz Oxford, Longman, Collins, MacMillan, American Heritage, Merriam-Webster fransızca Larousse, rusca Mueller eləcə də yüzlərlə digər dillərdə olan müxtəlif məzmunlu lüğətlərin proqrama əlavə edərək istifadə edilə bilinməsidir. Bu sayədə artıq bir lüğətdə tapa bilmədiyiniz sözü digər lüğətdə axtarmaq əziyyətindən qurtulmuş olacaqsınız. Pulsuz lüğətlər siyahısında poliqlot lüğətinin bazasından istifadə edilərək hazırlanmış rusca-azərbaycanca, ingiliscə-azərbaycanca və fransızca-azərbaycanca lüğətləri də Babylona əlavə edilərək istifadə edilə bilər. Xatırladım ki lüğət ödənişlidir amma lüğətin sındırılmış versiyalarını internetdə tapa bilərsiniz.

promtTərcümə proqramlarından isə Promt ən faydalı və çoxfunksiyalı maşın tərcüməsi proqramı hesab edilə bilər. Onlayn versiyasın da istifadə edə biləcəyiniz bu proqramın Professional 9.0 çoxdilli versiyası 400$  dəyərindədir. Bir çox proqramla inteqrasiya edə bilmə funksiyası olan bu proqram ingilis, rus, fransız, italyan, portuqal və alman dilləri arasındakı tərcümələri yerinə yetirir.

encarta

Son olaraq da 2009-cu ildə istehsalı dayandırılmış olan “Microsoft Encarta Encyclopaedia” ensiklopediyasının lüğəti haqda bir neçə söz.Encarta Dictionary 4 dildə (ingilis, fransız, alman və italyan) fəaliyyət göstərir. Bundan başqa lüğətdəki sinonimlər və ingiliscə səsləndirmə (həqiqi insan səsi ilə) kimi çox əlverişli və rahat xüsusiyyətlərə malikdir. Ensiklopediyanın fəaliyyətinin dayandırmasına baxmayaraq 2001 versiyalı Encarta lüğətinin internetdə tapa bilərsiniz.

Sırf onlayn olaraq fəaliyyət göstərən lüğətlərdən TurengDictionary.com, çoxdilli WordReference və Etymologylüğətləri çox faydalı və zəngindir.