“Xalqın hər şeyini əlindən alsan, o, təzədən dirçələr, yaşayar. Amma dilini əlindən alsan, o, məhv olar”

K. Uşinski

Yazıya başlamazdan əvvəl bəzi məqamlara aydınlıq gətirmək lazımdır. Əvvəla bizim dilimiz necə adlanır? Azərbaycan dili, Türkcə, Azəri Türkcəsi və s. Bu siyahını xeyli uzatmaq olar amma fikir birliyi əldə etmək çətindir. Müasir millət nəzəriyyələrinə görə millətin millət olaraq bilinə bilməsi üçün rəsmi dövlət dili ən əsas amillərdən biridir. Azərbaycanda isə dövlət dili bir neçə dəfə dəyişdirilib.

Bu dəyişikliklərə nəzər salsaq görərik ki müasir Azərbaycan dövlətçilik tarixini 1918-ci olaraq qəbul etsək ilk dil haqqında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının 27 iyun 1918-ci il tarixli qərarı ilə “dövləti lisanı türk dili qəbul edilərək, içəridə bütün məhkəmə, idareyi-daxiliyyə və sair dəvair vəzifələri başında duranlar bu lisanı bilənlər olana qədər hökuməti müəssisələrdə rus dili istemalına da müsaidə edilib”( (Mənbə: Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin qanun və binagüzarlıqları məcmei, №1, 15 təşrini-sani, 1919, s. 18.). Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra isə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1924-cü il 27 iyun tarixli dekreti ilə “Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dili türk dilidir” deyə qəbul olunub. Azərbaycan dili yenidən Azərbaycan SSR Konstitusiyasına Azərbaycan SSR dövlət dili barəsində maddə əlavə edilməsi haqqında Azərbaycan KP MK bürosunun Qərarı ilə 24 iyul 1956-cı il qəbul olunaraq rəsmi dövlət dili elan olunub. 1978-ci il Azərbaycan SSR anayasasında da bu bir daha vurğulanıb. Müstəqillik yenidən qazanıldıqdan sonra isə AXCP hakimiyyəti dönəmində dövlət dili dəyişdirilərək 22 dekabr 1992-ci ildə türk diliolaraq qanuniləşib. 1995-ci ildə mərhum prezident Heydər Əliyevin zamanında qəbul olunmuş konstitusiya ilə son olaraq azərbaycan dilininrəsmi dövlət dili olması qəbul olunub və konstitusiyanın bu maddəsi bu gün də qüvvədədir.

Bütün bunları bildikdən sonra ağıla gələn ilk sual “Niyə dövlət dilinin bu qədər çox dəyişdirilməsinə ehtiyac duyulub və nəyə görə dövlət azərbaycan dili üstündə qərarlaşılıb” olur. Eşitdiyimiz arqumentlərə nəzər salsaq iki tərəfin mövcud olduğunu görə bilərik. Dilimizin azərbaycan dili deyil türk dili olduğunu müdafiə edənlər və qüvvədə olan qərarı dəstəkləyənlər. Birinci mövqedə olanlar dilimizin türk mənşəli olduğunu və azərbaycan dilinin Stalinin azərbaycanlıları Türkiyədən eləcə də türk mənşəli xalqlardan təcrid etmək üçün bu yola əl atdığını vurğulayırlar. Digər tərəfdən azərbaycan dili deyə bir şeyin olmadığını, coğrafi adların dil adı ola bilməyəciyini düşünürlər (çincə unudulub yəqin). Başqa bir tərəfdən baxıldığında isə belə düşünə bilərik ki, rəsmi dil haqqında qüvvədə olan son qərar müstəqillik dövrümüzdə verilibsə və həmin dövrdə də türk mənşəli dövlətlərlə xüsusilə də Türkiyə ilə əlaqələrimizin yüksək səviyyəli olduğu bir vaxtda nəyə görə dövlət dili azərbaycan dili olaraq seçildi.

Burada bunu da vurğulamaq yerinə düşərdi ki türk dilini müdafiə edənlərin əksəriyyəti demək olar Türkiyə xüsusilə də ülkücülük axımının təsiri altında qalanlardır. Bəzi məqamlarda hətta kor-koranə də bir fikrin ardınca gedildiyinin şahidi oluruq.

İranda yaşayan azərbaycanlıların da dil barəsindəki fikirlərinə də nəzər salmaq vacibdir. Bildiyimiz kimi İrandakı azərbaycanlıların uzun müddətdir ki öz ana dillərində təhsil və tədris işləri aparmaqlarına İran dövləti böyük əngəllər törədir. Nə qədər assimilyasiyaya uğrayan həmvətənlərimiz olsa da yenə də azadlıq uğrunda böyük mübarizə aparılır. Fikrimcə İranda assimilyasiyaya qarşı istifadə edilən ən böyük vasitə türkçülükdür və İran azərbaycanlıları da öz dillərini türk dili olaraq göstərirlər.

Məqalənin mövzusunu nəzərə alaraq milliyətçilik haqqında çox bir şey yazmaq istəmirəm çünkü bu mövzu da qısa çərçivədə anlatılacaq qədər az deyil sadəcə onu vurğulamaq istəyirəm ki Azərbaycanın hal-hazırda parçalayıcı faşist milliyətçiliyə ehtiyacı yoxdur çünki milliyətçilik milliyətçiliyi doğurur. Azərbaycanın da çox millətli bir dövlət olduğunu nəzərə alsaq bunun nə ilə nəticələnə biləcəyini hər halda deməyə ehtiyac yoxdur.

Dil mövzusuna qayıtdıqda isə Azərbaycanda dövlət dilinin Azərbaycan dili olmasının bir neçə səbəbi ola bilər. Fikrimcə Azərbaycan Sovetdən müstəqilliyini əldə etdikdən sonra yeni bir millət formalaşdırma siyasəti yürüdür. Mənə görə qonşu dövlətlərin, xüsusilə də Türkiyənin bu barədə yaşadığı acı təcrübələri nəzərə alaraq fərqli bir strategiya güdülür. Belə ki Türkiyə Cümhuriyyəti yarandığı dövrdü ölkədə türklər və kürdlər böyük əksəriyyəti təşkil edirdi. Dövlət dilinin türk dili elan edilməsindən və türkçülüyü yaymaq fikrindən sonra isə kürdlər dövlətdən bir növ “incidilər” və həmin inciklik də hələ də qurtarmayıb. Azərbaycanda da çoxsaylı xalqların; türklərin, talışların, avarların, rusların, kürdlərin və s. öz dilləri var. Bunlardan ən çox istifadə ediləni isə bu gün Azərbaycan dili dediyimiz Ural-Altay dil ailəsinə aid olan dilimizdir. Bu dilin türk mənşəli olması danılmazdır ancaq heç kimin “xətrinə dəyməmək” üçün dövlət dili bunların heç biri deyil coğrafi ad sayılan Azərbaycan dili seçilmişdir. Əslinə qalsa dil adının seçilməsinin çox da yanlış bir qərar olduğu deyilə bilməz. Bəlkə ən yaxşı halda Azərbaycan Türkcəsi olaraq da seçilə bilərdi amma digər ölkələrə nəzər salsaq heç bir ölkənin dövlət dili, dil ailəsi və ya bölgə ilə birlikdə vurğulanmır. Məs. Ukrayna slavyancası, Amerikan ingiliscə və s. kimi. Bundan başqa rusca, hindcə və s. bu kimi dil adlarında ölkə adı vurğulanıb sadəcə olaraq –iyə2, -(i4)stan şəkilçi olduğu üçün bu şəkilçilər atılıb. Azərbaycan sözündə isə heç bir şəkilçi olmadığından belə bir dəyişikliyə ehtiyac duyulmur (Bu arada “baycan”-ın da şəkilçi olmadığını xatırlatmaqda fayda var çünki bəziləri “azəricə” olaraq istifadə edir, xüsusən də Türkiyədəkilər).

Digər tərəfdən onu da qeyd edim ki mən də çox da dövlət dilinin türk dili olmasına qarşı deyiləm amma azərbaycan dili olmasından da məmnunam. Dövlət dilinin Azərbaycan Türkcəsi olaraq dəyişdirilməsinin tərəfdarı olanları o vaxt dəstəkləyərəm ki Türkiyə Cümhuriyyətinin də dövlət dili Anadolu/Osmanlı (“Türkiyə”) Türkcəsi olsun. Çünki dünyada Türk dili olaraq bilinən tək dil Türkiyədə danışılan dil hesab edilir. Nə qədər də azərbaycan türkcəsi türkiyə türkcəsinə yaxın olsa da düşünmürəm ki bu iki dil eyni adlana bilər və ya biri o birinin “şivəsi/ləhcəsi”dir.

Molla Nəsrəddin JurnalıAzərbaycan dilinin istifadə sahələrinə gəldikdə isə belə bir vəziyyətin şahidi oluruq ki, Azərbaycan dilinin dövlət müəssisələrində istifadə olunması haqqında nə qədər qanun olsa da buna əməl eləyən yoxdur. Xüsusən də böyük özəl şirkətlərdə sanki dövlət dili “rus dili”dir. Bir növ rus dili “şirkət dili” statusundadır. Hələ bu da azmış kimi indi də rus dilinin daha geniş tətbiq edilməsiplanlaşdırılır. İT sahəsindən isə heç danışmağa dəyməz. 3-5 azərbaycan dilli dəyərli saytdan başqa ana dilimizdə düz-əməlli proqram və ya beynəlxalq səviyyəli sayt yoxdur. Yaxın zamanda Facebook könüllü tərcüməçilər sayəsində azərbaycan dilinə tərcümə olunub yarımçıq da olsa istifadəyə verildi. Bildiyim qədərilə elə bu. İşin acınacaqlı və bir o qədər də təəssüf doğuran tərəfi isə bundadır ki hamı deyir ki azərbaycan dili o qədər kasıb dildir, ingilis, rus, TÜRK dilin qoyub bu dildə heç nə eləmək olmaz (!). Xarici dillərin istifadəsinə heç vaxt qarşı olmamışam amma öz dilini danışa bilməyib buna pis deyən 3-5 xarici söz öyrənib işlədənlərə deyəcək bir söz tapmıram. Deyəsən bu bizdə ümumi bir axımdır ki, rusla rus, ingilislə ingilis və s. oluruq. Amma “şükürlər olsun ki” ermənini görəndə bütün azərbaycan damarımızı qabarır. Axı nəyə görə unudulur ki, dil, “canlı” bir varlıqdır onu “bəsləməsən” ondan heç nə gözləmək olmaz. Yəni müasir dövrün tələbinə görə sözlər ortaya çıxarılmadığı zaman nə etmək olar?! Bəziləri deyir ki niyə özümüzdən söz uyduraq elə sözləri olduğu kimi daxil edək də lüğət tərkibimizə. Bunu da yaddan çıxarmamaq lazımdır ki bu gün texnologiya və elm sahəsində istifadə olunan hər terminin də qarşılığın tapa bilməsək də az bir cəhdlə müəyyən qədərininin qarşılığını tapmaq olar. Digər tərəfdən alınma sözlərin heç də çoxu dilimizə çox yatmır. Məs. “konstitusiya” sözünü yazmaq üçün bir qədər fikirləşmək məcburiyyətində qalırsan ki görəsən necə yazılırdı bu söz. Bu tip sözlərin siyahısını istədiyiniz qədər artırmaq olar. Düşünürəm ki Türkiyə bu sahədə çox uğurludur. Türkiyə Dil Qurumu bu gün nə qədər də tənqid olunsa türkiyə türkcəsinin yayğınlaşması üçün çox böyük işlər görüb (Bunun bizdəki bənzəri sayılan Azərbaycan Nəsimi adına dilçilik institutundan fərqli olaraq).

Microsoft (Mikrosoft) yavaş-yavaş Azərbaycan bazarına daxil olub. O ilk IT sahəsində iri həcmli şirkət olduğu üçün də artıq dil standartların da müəyyən etməyə başlayıb. Microsoft-un terminlərin tərcüməsi üçün çıxartdığı lüğət qismən uğurlu sayıla bilər amma yenə də çox sayda gülünc sayıla biləcək, deyərdim ki ərincəklik ucbatında tərcümə edilməyib olduğu kimi buraxılan sözlər var. “Cookie” (Kuki) bunlardan biridir və səsləndiyi kimi də “kuki” olaraq tərcümə edilir. Bu sözün onsuzda funksiyasına görə verilən adıyla uzaqdan-yaxından əlaqəsi yoxdur əslən “kökə, peçenye və s.” kimi tərcümə olunur. Bu sözün yerinə lap “papaq” yazsan heç kimi səni qınamaz amma “kuki” olaraq tərcümə nə qədər düzgündür?!

Mən özüm şəxsən sahəmlə əlaqəli olmasa da bir neçə tərcümə ilə bağlı layihədə (eləcə də Facebook tərcüməsində) könüllü iştirak etmişəm, çünki bu sahədə edilən işlər heç də ürəkaçıcı deyil. Amma onu da bilirəm ki bu iş heç də könüllü istifadəçi səviyyəsində ediləcək bir iş deyil. Bunun üçün peşəkarların dəstəyinə və ən əsası da dövlət dəstəyinə ehtiyac var. Azərbaycan dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi həqiqi mənada dövlət dəstəyi ilə planlı bir şəkildə xüsusən də İT sahəsində həyata keçirilə bilsə zənn edirəm ki, məhv olan xalqlardan olmarıq.