Son zamanlar internetdə azərbaycan dili ilə bağlı ən çox qarşılaşdığım problem internet istifadəçilərinin istər gündəliklərində (bloq) istərsə də günlük həyatlarında ən çox istifadə etdikləri internet saytlarında azərbaycanca yazılarında yol verdikləri qrammatik eləcə də orfoqrafik səhvlərdir. Bilmirəm, bəlkə də, bu artıq Azərbaycanın təhsil sisteminin çatışmamazlıqlarının artıq canlı təzahürüdür. Qənaətimcə, Sovetin təhsil sistemi Azərbaycanda tam çökmədən əvvəl (hardasa 2000-ci illərə qədər) təhsil almış olan gənclərdə bu problemə çox da təsadüf olunmur. Təhsilinin bir qismini qeyri-dövlət tədris müəssisələrində almış azərbaycanlılar da bu problem ilə çox da qarşılaşmır.

Ən çox qarşılaşdığım səhv isə “da, də” ədatı ilə bağlıdır. Yəni çoxları ən bəsit ifadə ilə “Ağacda quş var” ilə “Ağac da yaşlanır” ifadələrinin hansında “da, də”-nin ədat olduğunu hansında şəkilçi olduğunu ayıra bilmir baxmayaraq ki, tələffüzdə bu fərq çox aşkar şəkildə görünür.elifbaDigər bir tərəfdən əksər kompüter proqramlarının və saytların unikod şriftlərini (“ə”, “ö”, “ş” və s. kimi) dəstəklədiyi halda və azərbaycan dilinin latın qrafikası üçün klaviatura dəstəyinin çox geniş yayılmasına baxmayaraq çoxları hələ də yazılarında bunlardan istifadə etməyə çəkinir və ya azərbaycan dilinə xas əlifba həriflərinin yerinə fərqli hərflər və rəqəmlər istifadə edir (məs, “ş” hərfi yerinə “w”, “ç” hərfi yerinə “4” və s.). Bunun da bəzi səbəblərinin olduğu bəllidir necə deyərlər “öyrəşmək” məsələsi var amma mümkün qədər bu maneəni aşmaq lazımdır artıq.  Hətta Facebook (Feysbuk)-da təzəlikcə bir tətbiqetmə (Status Analyzer 3D)  vasitəsilə azərbaycanlıların status mesajlarında ən çox istifadə etdiyi sözlərin statistikasına baxmışdım. Nəticənin düz olduğuna artıq nə qədər əmin olmaq olar bilmirəm amma tətbiqetməyə görə statuslarda ən çox istifadə olunan 13 sözdən sadəcə 3-ü azərbaycanca idi və onlardan da sadəcə 1-i (“bir” sözü) düzgün yazılmışdı.

Artıq internetdə orfoqrafik qaydaları, qismən də qrammatik qaydaları yoxlamaq üçün azərbaycanca imlaçı (“spellchecker”) funksiyası ilə təmin edilmiş Microsoft Office Word (Mikrosoft Ofis Vörd) 2007 və 2000/2003 versiyaları üçün əlavələrmövcuddur. Bundan başqa AzerDict dil portalında 26 may 2004-cü il tarixli 71 nömrəli fərmanına uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq olunmuş yeni orfoqrafiya qaydaları əsasında tərtib edilmiş orfoqrafiya lüğəti əsasında tərtib edilmiş onlayn orfoqrafik lüğət vasitəsilə sözlərin yazılışının doğru olub-olmadığını yoxlamaq mümkündür. Ən azından ciddi-ciddi bloqqerlik fəaliyyəti ilə məşğul olmaq istəyən eləcə də bütün sadə vətəndaşların texnologiyanın bu rahatlıqlarından istifadə edərək səhvlərini minimuma endirmələri azərbaycan dilinin bütövlüyünü qorunmasına çox xeyri ola biləcəyinə inanıram. Arada elə savadsızca yazılmış reklamlar, yazılar və elanlar qarşıma çıxır ki, bilmirəm halımıza gülüm yoxsa ağlayım (Şəkil 123 və 4. Mənbə: Kayzen.az). Hətta yaxınlarda bir reklam kampaniyasında verilmiş kobud səhv haqqında xeyli yazı yazılmışdı.

Son olaraq da qısacası xarici xüsusi isimlərin yazılışı ilə bağlı bir qeydim olacaq. Türkiyə türkcəsinin qrammatik qaydalarından fərqli olaraq azərbaycan dilinin qrammatik qaydalarına əsasən xüsusi adlar dilimizdə səsləndiyi kimi yazılır, hansı ki qrammatikamızın ən çox təqdir etdiyim cəhətlərindən biridir. Misal üçün Türkiyə türkcəsində “Washington” sözü Türkiyə türkcəsi əlifbasında “w” (dablyu) hərfi olmadığı halda olduğu kimi yazılır. İngiliscə bilməyən sadə vətəndaş bu sözün necə səsləndiyini necə anlaya bilər?! Səhv səsləndiriləndə də “məzə” obyektinə çevrilir belələri. Bizim qrammatikamıza əsasən isə bu  söz “Vaşinqton” olaraq keçir. Bunun da bir kiçik ancaq asanlıqla bərpa edilə bilən mənfi cəhəti var. Özəlliklə bəzi xüsusi adların səsləndiyi kimi yazılması internetdə bu adların orijinal variantda tapılmasını çətinləşdirir. Ancaq bu yazıda da qeyd etdiyim kimi belə adların mötərizə içində səslənişinin yazılması və ya orijinal yazılışının qeyd edilməsi bu çətinliyi aradan qaldırır.

Həqiqətən də, azərbaycan dilinin qrammatikası çox məntiqi və asan yadda qalacaq şəkildə tərtib olunub. Bunun belə olduğuna isə bir hadisədən sonra daha da əmin oldum. Bir dəfə universitetdə xarici vətəndaşlar ilə birlikdə aldığım Türkiyə türkcəsi qrammatikası dərsi zamanı Amerikada azərbaycan dilinin öyrənmiş (!) amerikalı (nadir amerikalılardan biri idi və bunu eşidəndə xeyli təəccüblənmişdim) bir nəfər ilə söhbət zamanı mənə dedi ki, azərbaycan dilinin qrammatikası türkcə qrammatikasından daha asan və yadda qalandır.

Ümid edirəm bundan sonra azərbaycanca yazı yazanlar bu mövzuya daha həssas yanaşıb “mesencer” yazı üslubunu daha az istifadə edər. Ən azından yazıların yazılan dildə daha ciddi və əhəmiyyətli görünməsi üçün məncə bu bir nömrəli şərtdir.