LÜĞƏTDƏN İSTİFADƏ ÜÇÜN LAZIM OLAN MƏLUMAT

I. SÖZLÜYÜN TƏRKİBİ (SÖZLƏRİN SEÇİLMƏSİ)

1.“Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti” müəyyən dərəcədə normativ bir lüğət olduğundan, canlı danışıq dilində və onun ayrı-ayrı dialektlərində işlənən sözlərin hamısını əhatə etmir. Öz qarşısında duran vəzifəyə uyğun olaraq, Lüğətə bu günə qədər Azərbaycan ədəbi dilində geniş miqyasda işlənən bütün sözlər daxil edilir. Bu sözləri, əsasən, aşağıdakı qruplara ayırmaq olar:

1) Dilimizin lüğət tərkibinin ayrılmaz bir hissəsini təşkil edən xüsusi və terminoloji sözlər. Lakin bu və ya digər elmi terminin Lüğətə daxil edilməsi üçün əsas şərt, həmin terminin adi həyatda oynadığı rol və az-çox geniş yayılmasıdır. Məlum olduğu kimi, tibb, biologiya, texnika, botanika və s. sahəsində minlərlə, on minlərcə termin vardır ki, bunların əksəriyyəti çox məhdud ixtisar çərçivəsində işlənən sözlərdir. Bunları vermək xüsusi terminoloji lüğətlərin vəzifəsidir. Buna görə də Lüğətə ədəbi dilimizin lüğət tərkibinə daxil olmuş terminlər, yəni ümum-təhsil məktəbləri üçün Azərbaycan dilində yazılmış, yaxud bu dilə tərcümə edilmiş dərsliklərdə işlədilən terminlər, həmçinin kütləvi-elmi ədəbiyyatda və ümumi mətbuatda təsadüf edilən və dar ixtisasa aid olmayan terminlər daxil edilir.

2) Vaxtı ilə dilimizin lüğət tərkibinə girmiş, indi isə yalnız keçmiş həyatın müxtəlif cəhətlərini əks etdirmək naminə lazım olan və geniş oxucu kütləsi üçün yazılan, müxtəlif ədəbiyyatda işlədilən köhnəlmiş sözlər; məs.: yüzbaşı, biyar, bəy, qoçu, töycü, bəzzaz, zadəgan, baqqal, meyxanaçı və s.

3) İndi tarix kitablarında və digər ədəbiyyatlarda termin kimi işlənərək, müxtəlif tarixi dövrlərin məişət və həyati cəhətlərini əks etdirən qədim sözlər; məs.: bəylərbəyi, kələntər, xaqan, sərdar və s.

4) Başqa xalq və tayfaların adları: a) müasir xalqların adları; məs.: çexlər, macarlar, çinlilər, almanlar, fransızlar; b) indi mövcud olmayan, lakin vaxtilə dünya tarixində müəyyən rol oynamış xalq və tayfaların adları; məs.: skiflər, xəzərlər, peçeneqlər, assurilər, hunlar və s.

Qeyd. Bu adlar Lüğətdə, adətən, tək şəkildə, az işlənən tayfa adları isə cəm şəkildə verilir.

5) Tarixi və əsatiri şəxsiyyət adlarından yalnız məcazi və simvolik mənalarda işlənənləri; məs.: əflatun (çox bilikli, müdrik adam mənasında), loğman (mahir həkim mənasında), hatəm (səxavətli adam mənasında) və s.

6) Xalq arasında və ədəbiyyatda işlənən din və dini ayinlərlə əlaqədar sözlər; məs.: namaz, ziyarət, dua, huri, mələk, behişt və s.

7) Məhəlli sözlərdən (dialektizmlərdən): a) respublikamızın müxtəlif rayon-larında və ya şifahi xalq yaradıcılığında az-çox yayılmış, buradan da ümumxalq dilinə, habelə kənd məişətinin təsviri ilə əlaqədar olaraq ədəbi dilə keçmiş sözlər; b) termin kimi işlənilə bilən və ümumiyyətlə, termin yaratmaq üçün əhəmiyyəti olan və ədəbi dildə qarşılığı olmayan kənd təsərrüfatına, müxtəlif sənət və peşələrə aid sözlər, bitki, heyvan, balıq və s. adları; məs.: arançı, üçəm, zing, çeşid, daxal, kaha, qənbər, xama, kəsmik və s. Bu kimi sözlər Lüğətə ümumi dilimizə aid sözlər kimi daxil edilsə də, onların dialektizm olduğu müvafiq işarələrlə göstərilir.

8) Defislə yazılan mürəkkəb sözlər: a) isimlər; məs.: gecə-gündüz, əmin-amanlıq, gediş-gəliş, ata-ana, dağ-daş, arvad-uşaq və s.; b) zərflər; məs.: gülə-gülə, tez-tez, yavaş-yavaş, qol-qola və s.

9) Bədii, siyasi və digər ədəbiyyatda geniş yayılmış, həmçinin canlı dildə işlənən mürəkkəb ixtisar sözlər və hərfi ixtisarlar; məs.: raykom, komsomol, kolxoz, sovxoz, partkom, partbilet, SSRİ və s.

10) İsim və sifətlərin ən çox işlənən kiçiltmə və oxşama formaları; məs.: dax-macıq, kiçicik, hissəcik, uşaqcığaz, quşcuğaz, göycüyəz və s.

11) Müxtəlif şəkildə düzəldilmiş səs təqlidi sözlər; məs.: qurultu, şaqqıltı, vaqqıltı, miyov-miyov, cik-cik, şıq-şıq və s.

12) Feli sifətlərdən yalnız substantivləşənlər (isimləşənlər) və ya sifət kimi işlənilə bilənlər; məs.: oxuyan(xanəndə mənasında), çalan (çalğıçı mənasında), qapan, tutan (qapan it, tutan it mənasında) və s.

13) Bir yerdə yazılan saylar (miqdar və sıra sayları), ədatlar (məs.: hə, axı, kaş və s.); qoşmalar (məs.: üçün, qarşı, başqa və s.); bağlayıcılar (bir yerdə yazılanlar) və ara sözlər (məs.: əlbəttə, beləliklə, şübhəsiz, görünür, deməli, həqiqətən, deyəsən, görəsən və s.).

14) Mürəkkəb sözlərin yeni sözdüzəltmə cəhətdən məhsuldar olan tərkib hissələri; məs.: ...xana, ...şünas, ...oxşar, aqro..., elektro..., radio..., bio... və s.

2.Lüğətə bu sözlər daxil edilmir: a) ölkə, dəniz, çay, dağ, şəhər və s. bu kimi coğrafi adlar; b) yerli əhali adları (məs.: bakılı, qarabağlı və s.); c) şəxs adları; ç) bu və ya digər formada yazıçı və müəllifin icadı olan, yaxud onun tərəfindən yanlış işlənən və başqa yazıçı və müəlliflərin əsərlərində təsadüf edilməyən sözlər (məs.: baharlı, axşamlı, qaralışmaq, vətənçi, viranlamaq və s.); d) müasir ədəbi dilimizdə işlənməyən qəliz ərəb və fars sözləri; e) yalnız bir məhəllə və məhdud peşəkarlıq mühitinə aid olan və başqaları tərəfindən başa düşülməyən arqotizmlər (məs.: avaqa, ceydaraq, qacalov, hinqlov və s.); ə) ədəbsiz sözlər və söyüşlər.

II. LÜĞƏTİN QURULUŞU

3.Lüğətdə baş sözlər əlifba sırası ilə verilir.

4.Lüğət maddələrinin başlığını: a) isimlər; b) sifətlər; c) saylar; ç) əvəzliklər; d) feillər; e) zərflər; ə) bağlayıcılar; f) nidalar; g) ədatlar; ğ) ara sözləri; h) səs təqlidi sözlər təşkil edir.

5.Bir məfhum bildirən, lakin mövcud imlaya görə ayrı yazılan mürəkkəb sözlər (məs.: ağ neft, dağ bülluru, əl ağacı) əsas sözlərin (yəni neft, büllur, ağac sözlərinin) maddəsində verilir.

6.Baş sözlərdən sonra, onun hansı nitq hissəsinə aid olduğu göstərilir. Lazım gəldikdə sözün, yaxud onun mənasının hansı sahəyə aid olduğunu göstərən üslubi işarələr verilir.

Qeyd. Başqasına baxdırılan sözlərdə nitq hissəsi göstərilmir, çünki onların nitq hissəsi baxılacaq sözün nitq hissəsinin eynidir.

7.Əcnəbi sözlər bu qaydada verilir:

a) əcnəbi sözlərin qabağında düz mötərizədə hansı dilə aid olduğu göstərilir:

ATƏŞ[fars.]

AVANQARD[fr.]

AVRAL[ing.]

MÜƏLLİM[ər.]

b) tərkibi başqa-başqa dillərə aid sözlərdən ibarət olan mürəkkəb sözlərdə mənşə aşağıdakı şəkildə verilir:

AB-HAVA [fars.ab və ər. həva]

AQROMİNİMUM [yun. aqro və lat. minimum]

AVTOPORTRET [yun. avto və fr. ...portret]

MÜQAVİLƏNAMƏ [ər. müqavilə və fars. namə].

Qeyd. Azərbaycan dili şəkilçiləri vasitəsi ilə alınma sözlərdən düzələn feillərin, sifətlərin və s.-nin yanında mənşə göstərilmir;

c) həm şəkil, həm də tələffüzcə azərbaycancalaşmış əcnəbi sözlərin mənşəyi göstərilmir;

ç) tərkib hissələrindən biri azərbaycanca olan (məs.: aqreqatçı, futbolçu, das-tançı, qəzetçilikkimi) sözlərdə mənşə göstərilmir;

d) ilk mənşəyi ərəb, fars, yaxud türk dillərinə gedib çıxan əcnəbi sözlərin ilk mənşəyi göstərilir; məsələn:

ADMİRAL [ər.“əmirülbəhr” sözündən]

ÇAMADAN [fars.“camədan” sözündən]

KARANDAŞ [türk. “qara daş” sözündən];

e) əcnəbi sözün mənşəyi bəlli olmadıqda, yaxud mübahisəli olduqda, sadəcə “xar.” (yəni “xarici sözdür”) işarəsi qoyulur;

ə) əcnəbi sözün azərbaycanca qoşa variantı (sinonimi) olduqda izah, bir qayda olaraq, azərbaycancasında verilir; məsələn:

KAKTUS bax: maldili.

METATEZA bax: yerdəyişmə.

f) lüğətdə əcnəbi sözlərin əslində olan bütün mənaları deyil, ancaq Azərbaycan dilində işlənən mənaları verilir;

g) klassik ədəbiyyatda və köhnə mətbuatda bəzən cəm şəklində işlənən ərəb

sözlərinin cəm şəkli də baş söz kimi verilir; məsələn:

ƏŞYA is.[ər. “şey” söz. cəmi]

ÜLƏMA is.[ər. “alim” söz. cəmi]

VÜZƏRA is.[ər. “vəzir” söz. cəmi]

8. Omonimlər, yəni mənaca ayrı, yazılış və tələffüzcə bir olan sözlər, sözün sağından yuxarıda rəqəmlərlə işarə olunaraq, müstəqil sözlər kimi verilir; məsələn:

ALICI1 is. (müştəri).

ALICI2 sif. (quş haqqında).

QAZ1 is. zool. (ev quşu).

QAZ2 is. kim. (kimyəvi maddə).

QAZ3 is. (yüngül, şəffaf parça).

9. Sözlərin variantları əlifba sırası ilə bir-birinin ardınca gəldikdə, bu sözlər yan-yana baş söz kimi verilir və aralarında vergül qoyulur; məs.: ARFAÇALAN, ARFAÇI.

Əlifba sırası ilə dalbadal gəlməyən variantlar isə öz əlifba sırasında verilir.

10. Sözlərin həm şəkilçi ilə, həm də şəkilçisiz işlənən variantlarında şəkilçilər mötərizə içərisinə alınır; məs.: ALAGÖZ(LÜ), BAĞIŞLAN(IL)MAZ və s.

11. İsimlə köməkçi feildən düzələn tərkiblər, mürəkkəb feillər və başqa ifa-dələr aid olduqları mənaların bəndlərində, izahdan sonra verilir. Bunlar işarəsi ilə izahdan ayrılır. Mənaların heç biri ilə uyğun gəlməyən ifadələr (idiomlar), həmçinin məcaziləşmiş məna daşıyan söz birləşmələri ən axırda abzasdan və ◊ işarəsindən sonra verilir.

12. Yalnız tərkib şəklində işlənən sözlər bu qaydada verilir: baş sözdən sonra iki nöqtə qoyulur və sonra həmin tərkib (söz birləşməsi) yazılır və onun ardınca da ümumi qaydada izah verilir; məsələn:

DƏRK: dərk etmək...

ŞƏKLƏMƏK: qulaqlarını şəkləmək...

VAZ2 : vaz keçmək...

III. SÖZLƏRİN MƏNACA XARAKTERİSTİKASI

13. Lüğətin əsas vəzifəsi sözün mənasını (çoxmənalıdırsa mənalarını), habelə məna incəliklərini açıb göstərməkdir. Mənaların izahına müxtəlif məxəzlərdən alınmış sitat və misallar əlavə olunur.

14.Hər bir məna yeni sətirdən başlanır, məna incəlikləri isə // işarəsi ilə ayrılır və aid olduqları mənanın bilavasitə ardınca verilir.

15. Sözün mənalarının tarixi inkişafı Lüğətdə bu qaydada əks etdirilir: əgər sözün tarixən bir-birindən fərqli olan bir neçə mənası varsa, sözün məna inkişafı onun müasir mənasının tərifindən başlanır; sözün əvvəlcə bugünkü mənası sonra isə köhnəlmiş mənaları verilir. Lakin bu üsul ancaq bu gün üçün aktual olan sözlərin izahının sıralanmasında tətbiq olunur.

16. Çoxmənalı sözlərin mənaları aşağıdakı qaydada sıralanır:

a) sözün mənalarından biri aktual siyasi əhəmiyyətə malikdirsə, onda bu məna mümkün qədər birinci yerə keçirilir və geniş izah edilir; məsələn, “İNQİLAB” sözündə əvvəlcə onun bugünkü mənası (“zorakı ictimai çevriliş; dövlət hakimiyyətinin hakim sinfin əlindən başqa sinfin əlinə keçməsi”), sonra isə başqa mənaları verilir;

b) sözün mənaları eyni dərəcədə işlənirsə, birinci növbədə onun ən çox işlənən mənası verilir; məsələn, “KAĞIZ” sözündə birinci olaraq onun yazı üçün bir material olduğu, sonra isə rəsmi sənəd (yaş kağızı, məktub və s.) olduğu göstərilir;

c) sözün açıq-aydın ifadə olunmuş həqiqi və məcazi mənası varsa, birinci növ-bədə onun həqiqi mənası verilir.

İsimlər

17. Kiçiltmə və oxşama şəkilçiləri ilə düzələn törəmə isimlər bu qaydada verilir:

KÜRƏCİKis. 1. Kiçik kürə.

2. fiziol. Qanın tərkib hissəsi.

QIZCIĞAZ “Qız”dan oxş.

18. -ma (-mə) şəkilçisi ilə feillərdən əmələ gələn isimlər bu cür verilir:

YARMA1. “Yarmaq”dan f.is.

2. Dingdə döyülmüş dən.

SÜZMƏ1. “Süzmək”dən f.is.

2. Suyu süzülmüş qatıq.

Qeyd. Feli isimliyini itirmiş sözlər müstəqil isim kimi verilir, məs.: qazma, titrətmə, qızdırma, habelə dolma kimi xörək adı və s.

19. Sifətdən düzələn mücərrəd isimlər bu cür verilir:

DURULUQis. Duru şeyin halı.

DAVAKARLIQ is. Davakar adamın xasiyyəti.

YENİLİK is. Yeni xəbər, yeni şey, yeni ixtira və s.

Sifətlər

20. Başqa dillərdən alınma şəkilçilər vasitəsi ilə düzələn sifətlər bu cür verilir:

a) -l şəkilçisi ilə düzələn sifətlər:

FORMAL sif. 1. Formaya xas olan, formanın xasiyyətləri ilə əlaqədar olan.

2. Formalizm prinsipi əsasında qurulmuş, formalizmə əsaslanan.

b) -iv şəkilçisi ilə düzələn sifətlər:

OBYEKTİV sif. fəls. Şüurdan asılı olmayaraq mövcud olan; obyektin özünə xas və ya müvafiq olan.

c) -ik şəkilçisi ilə düzələn sifətlər:

TİPİK sif.1. Müəyyən tipə xas olan, müəyyən tipi təmsil edən.

2. Müəyyən xüsusiyyətlərə malik olan; səciyyəvi.

ç) -tik şəkilçisi ilə düzələn sifətlər:

QRAMMATİK sif. Qrammatikaya aid olan, qrammatikaya əsaslanan.

d) -atik şəkilçisi ilə düzələn sifətlər:

DRAMATİK sif. Dramaya aid olan.

SİSTEMATİK sif. Sistemli surətdə.

e) -loji şəkilçisi ilə düzələn sifətlər:

BİOLOJİ sif.Biologiyaya aid və ya xas olan.

ə) -bi şəkilçisi ilə düzələn sifətlər. Bu tip sifətlərin azərbaycanca -sız (-siz, -suz, -süz)şəkilçisi ilə işlənən qoşa variantı varsa, izah bu variantda verilir; məsələn:

BİƏDƏB bax ədəbsiz.

BİSAVAD bax savadsız.

BİVƏFA bax vəfasız.

Feillər

21. Feillər məsdər şəklində verilir. Lüğətdə felin məlum, məchul, qarşılıqlı, icbar, qayıdış növləri verilir; məsələn:

ALMAQ f. ...

ALDIRMAQ icb. ...

YAZILMAQ məch. ...

YAZIŞMAQ qarş. ...

YUYUNMAQ qayıd. ...

Qeyd. Qrammatik izah üsulu feillərə leksik izah verilə bilmədiyi hallarda tətbiq edilir.

Felin mənaları başqa-başqa formalara aid olduqda, qrammatik işarə sözün qabağında deyil, hər bir mənanı ayıran rəqəmdən sonra verilir; məsələn:

ATILMAQ1. “Atmaq”dan məch.

2. t-siz. Bir şeyin üstündən hoppanmaq, hoppanıb tullanmaq.

3. t-siz. Cəld yönəlmək, yerimək, yüyürmək, cummaq, üz tutmaq, özünü atmaq.// t-siz. Sıçramaq, hücum etmək.

Qeyd. Feillərin inkarı bir qayda olaraq, Lüğətdə verilmir. Lakin onların yalnız müstəqil məna (əsasən, terminoloji xarakter) daşıyan və kökü inkar formasında olan qismi Lüğətə daxil edilir; məsələn; ağrısızlaşdırmaq, qansızlaşdırmaq, oksigensizləşdirmək.

Zərflər

22. Yalnız formal əlamətləri olan zərflər müstəqil baş söz kimi verilir. Zərf yerində işlənən sifətlər isə sifət kimi verilir.

Qeyd. Bu sifətlər mətn (sitat) içərisində zərf mənasında olursa, mötərizədə (z.) işarəsi qoyulur.

Lüğətdə zərflərin aşağıdakı tipləri verilir:

a) -ca (-cə) şəkilçisi ilə düzələn zərflər; məs.: ayrıca, qabaqca, əvvəlcə, özbəkcə və s.;

b) -casına (-cəsinə) şəkilçisi ilə düzələn zərflər; məs.: qəhrəmancasına, insancasına, vəhşicəsinə və s.;

c) -ən şəkilçisi ilə düzələn zərflər; məs.: qəsdən, qəflətən, tədricən, əksərən və s.;

ç) -la (-lə) şəkilçisi ilə düzələn zərflər; məs.: aramla, tədriclə, ümumiyyətlə və s.;

d) -cadan (-cədən)şəkilçisi ilə düzələn zərflər; məs.: yavaşcadan, qabaqcadan, əvvəlcədən və s.;

e) -dan (-dən) şəkilçisi ilə düzələn zərflər; məs.: bayaqdan, çoxdan, birdən, qəfildən və s.;

ə) sözlərin təkrar edilməsi ilə düzələn zərflər; məs.: boş-boş, gec-gec, tez-tez, bilə-bilə, doğram-doğram və s. (bunlar müstəqil baş söz kimi deyil, əsas sözün izahlarından sonra abzasdan qara hərflərlə verilir);

f) ba (bə) bitişdiricisi vasitəsi ilə sözlərin bir-birinə qoşulmasından düzələn zərflər; məs.: dalbadal, yanbayan, üzbəüz, taybatay və s.;

g) mənaca bir-birinə yaxın və zidd olan sözlərin qoşalaşdırılması yolu ilə düzələn zərflər; məs.: ara-sıra, az-çox, alt-üst, gec-tez və s.

IV. SÖZLƏRİN QRAMMATİK XARAKTERİSTİKASI

23.Baş sözün yanında onun qrammatik xarakteristikası verilir, yəni onun hansı nitq hissəsinə aid olduğu göstərilir.

Qeyd. Qrammatik işarə, bir qayda olaraq baş sözə aiddir. Verilən misallardakı müvafiq söz cümlə içərisində baş sözə verilən qrammatik işarəyə uyğun gəlməyə bilər.

24.İsimlər adlıq halda və tək şəkildə verilir (xüsusi elmi terminlərdən və bəzi tayfa adlarından başqa), məsələn:

BARMAQ is. 1. İnsanın və bəzi heyvanların əl və ayaqlarındakı beş mütəhərrik üzvdən hər biri.

2. ...

XƏBƏR is. [ər.]. 1. ...

2. Yalnız cəm şəklində: XƏBƏRLƏR - vaxtaşırı nəşr edilən bəzi məcmuələrin adı. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının “Xəbərlər”i.

QOŞADIRNAQLILAR cəm, zool. Eyni dərəcədə inkişaf etmiş qoşa dırnağı olan məməli heyvanlar dəstəsi.

25. Substantivləşmiş (isimləşmiş) sifətlər bu qaydada verilir:

XƏSTƏ sif. [fars.]. 1. ...

2. İs. mənasında. Xəstə adam. Xəstələrin müayinəsi. Xəstələri sağlamlardan ayırmaq.

GÖZƏL sif.1. ...

2. İs. mənasında. Gözəl qadın (qız).- Gələndə at başı tutan, Şux gözəllər yerindəmi? “Koroğlu”.

26. Əvəzliklər adlıq halda və tək şəkildə verilir. Onların qrammatik işarəsi “əvəz.” şəklində verilir.

27. Sayların qabağında müvafiq qrammatik işarələr qoyulur: “miqd. s.”, “sıra s.”.

28. Başlıqda feillər məsdər şəklində verilir. Lüğətdə felin məlum, məchul, qayıdış, qarşılıqlı, icbar növləri verilir. Bunların qabağında müvafiq qrammatik işarələr qoyulur; məs.: QURMAQ f., QURUDULMAQ məch., YUYUNMAQ qayıd., YAZIŞMAQ qarş., YAZDIRMAQ icb.

29. Qoşmaların qrammatik işarəsi “qoş.”, bağlayıcıların “bağl.”, ədatların “əd.” şəklində verilir.

30. Xarici dillərdən, bir qayda olaraq, sözlər (ərəb və fars sözlərindən başqa) yalnız isim halında götürüldüyündən, onların yanında qrammatik işarə qoyulmur. Yalnız sifətlər Azərbaycan dilində başqa formada düzəldildiyindən, onların yanında qrammatik işarə (sif.) qoyulur.

V. SÖZLƏRİN ÜSLUBİ XARAKTERİSTİKASI

31.Ədəbi dildə işlənməsi məhdud olan sözlərin üslubca xüsusiyyətini göstərmək üçün Lüğətdə aşağıdakı işarələr sistemi tətbiq olunur:

a) canlı danışıq dilinə məxsus olan sözlər üçün: dan.;

b) məhəlli sözlər üçün: məh.;

c) geniş surətdə işlənməyən və əsasən, kitab dilinə məxsus olan sözlər üçün: kit.;

ç) ədəbi dil normalarına müğayir olan qaba (vulqar) sözlər üçün: vulq.;

d) hökumət sənədləri, qərarlar, rəsmi kağızlar, ümumiyyətlə, rəsmi dildə işlənən sözlər üçün: rəs.;

e) xüsusi terminlər olduqda, onların aid olduğu elm və s. sahəsinin adı göstərilir; məs.: fəls., bot., zool., tib. və i.a.; texnikaya aid terminlər üçün: tex.; müəyyən bir elm sahəsinə aid olan xüsusi sözlər üçün: xüs.;

ə) şeir dilində işlənən və bədii təsvirlərə aid olan şairanə sözlər üçün: şair.;

f) klassik ədəbiyyat dilinə məxsus ərəb və fars söz və ifadələri üçün: klas.;

g) din, dini etiqad və ayinlərlə əlaqədar olan sözlər üçün: din.;

ğ) çox qədim dövrlərə aid sözlər üçün qəd.; bugünkü dilimizdə olan köhnəlmiş sözlər üçün: köhn.

h) tarixi keçmişə, yəni çoxdan ötüb keçmiş dövrlərə aid olan sözlər üçün: tar.;

x) uşaq dilinə məxsus sözlər (məs.: pəpə, cici, qağavə s.) üçün: uş.;

ı) istehza, kinayə, zarafat, nifrət və s. kimi hissləri ifadə edən sözlər üçün: isteh., kin., zar., nifr. və i.a.

32. İşarələr sözün mənasının, yaxud mənalarının izahından qabaq verilir. Əgər işarə bütün nömrələrdən əvvəl, bilavasitə baş sözdən sonra gəlirsə, bu o deməkdir ki, işarə sözün bütün mənalarına aiddir.

33. Lüğətdə geniş surətdə işlənən bir çox xüsusi və terminoloji sözlər də verilir. Onların işlənmə sahəsi iki üsul ilə ayrılır: a) terminin və ya sözün hansı sahəyə aid olduğu tərifin özündə göstərilir (bu kimi hallarda heç bir işarə qoyulmur), məsələn:

BUR [alm.]. Texnikada torpağı və süxurları tədqiq etmək məqsədi ilə müxtəlif quyular qazmaq üçün işlədilən burğu aləti.

RÜBAİ is. [ər.]. Fars, ərəb şeir ölçüsündə: dördmisralı, yəni iki beytdən ibarət şeir parçası.

b) terminin və ya sözün hansı sahəyə aid olduğu tərifdən (izahdan) lazımınca aydın olmadıqda müvafiq işarə qoyulur.

VI. FRAZEOLOGİYA

34.“Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”nə frazeologiya, yəni tərkib hissələri müəyyən dərəcədə bir-biri ilə bağlı olub, bir məna ifadə edən sabit söz birləşmələri də daxil edilir.

35.Lüğətə aşağıdakı tipli frazeoloji tərkiblər daxil edilir:

a) ictimai-siyasi və kütləvi-elmi kitablarda, qəzet və jurnallarda geniş surətdə işlədilən terminoloji xarakterli sabit söz birləşmələri; məs.: sinfi mübarizə, donma dərəcəsi, mineral gübrələr, mədən suları, ictimai sığorta və s. Bu kimi ifadələr əlaqədar olduqları sözlər üçün misal kimi verilir; məs.: sinfi mübarizə - “sinfi” sözü üçün və s.;

b) əşya adlarını (mürəkkəb adları) təşkil edən sabit söz birləşmələri; məs.: qara ciyər, əl ağacı, ağ neft və s. (bunlar müvafiq surətdə “ciyər”, “ağac”, “neft” sözlərinin maddəsində verilir).

36. İki ismin birləşməsindən ibarət olan ifadələr (əgər isimlərdən biri təyin yerində və mənaca daha əhəmiyyətli isə) həmin sözün (təyinin) altında verilir; məsələn: dil pəhləvanı, can dərmanı, buz baltası, dil bəlası, qaynama dərəcəsi kimi ifadələr müvafiq surətdə: “pəhləvan”, “can”, “buz”, “dil”, “qaynama” sözlərində verilir.

37. İsimlə köməkçi feildən düzələn sabit söz birləşmələri (mürəkkəb feillər, tərkiblər və s.) bir qayda olaraq, birinci sözün (ismin) maddəsində, əlaqədar olduq-ları mənanın izahından sonra verilir; məs.: biabır olmaq, qələbə çalmaq, qarşı durmaq ifadələri müvafiq surətdə: “biabır”, “qələbə”, “qarşı” sözlərinin müvafiq mənalarının izahından sonra işarəsindən sonra verilir.

38. Baş sözün mənalarının heç biri ilə uyğun gəlməyən, yaxud əksinə, məna-larının hamısı, ya da çoxu ilə əlaqədar olan frazeoloji vahidlər (hər mənada təkrar olunmamaq üçün), həmçinin idiomlar lüğət maddəsinin axırında ◊işarəsindən sonra qısa izahla verilir.

Qeyd. Romb işarəsindən sonra gələn ifadələrdə, bir qayda olaraq, yalnız məcazi mənalar verilir; həqiqi mənaların izahı isə verilmir.

39. Tərkibə daxil olan sözlərdən biri sinonimlərlə ifadə edilə bilərsə, bunlar həmin sözdən sonra mötərizə içərisində verilir; məs.: əldən (ayaqdan) düşmək, yoldan azmaq (çıxmaq) və s.

40. Bir sözün altında çoxlu ifadə gələrsə, bunlar əlifba sırası ilə verilir.

VII. İMLA VƏ VURĞU

41. Lüğətdə istər tərtibçinin mətni, istərsə də misallar (sitatlar) Azərbaycan dilinin mövcud orfoqrafiya qaydaları əsasında verilir.

42. Yazılış variantları (mövcud orfoqrafiyanın yol verdiyi variantlar) baş söz kimi, ayrıca öz əlifba sırasında, izah isə sözün ən çox işlənən variantında verilir.

43.Klassiklərin indiki nəşrlərində, habelə köhnə nəşrlərində bugünkü orfoqrafiya normaları ilə düz gəlməyən yazılış (imla) formaları olduqda, hər iki forma öz əlifba sırasında verilir, lakin köhnə imla ilə yazılmış sözün yanında, onun indiki imla ilə yazılmış formasına baxmaq lazım gəldiyi göstərilir; məsələn:

HƏQQ bax haqq.

NƏQŞ bax naxış.

XƏLQ bax xalq.

ƏVAM bax avam.

Misallar mümkün olduqca hər iki forma üçün verilir.

Qeyd. Lüğətdə bəzən klassiklərin əsərlərindən götürülmüş sitatlardakı bu və ya digər ərəb və ya fars sözünün imlası əslində olduğu kimi verildiyindən (xüsusən şeirdə), baş sözün imlası ilə düz gəlməyə bilər.

44. Köhnə orfoqrafiya ilə nəşr olunmuş, yaxud yazılmış məxəzlərdən götürülən sitatlar və misallar müasir orfoqrafiyaya uyğunlaşdırılır.

45. Sitatlarda durğu işarələri müasir qrammatikada qəbul edilmiş qaydalara uyğunlaşdırılır.

ƏSAS MƏNBƏLƏR

“Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti” yazılı mənbələr əsasında qurulmuşdur. Bu mənbələr aşağıdakılardan ibarətdir:

1. İctimai-siyasi ədəbiyyat: 1) Hökumət sənədləri (qərarlar və s.); 2) Azərbaycan dilində yazılmış ictimai-siyasi, iqtisadi və s. ədəbiyyat.

2. Xüsusi vəsait:1) Azərbaycan dilinə aid bütün lüğətlər; 2) Azərbaycanca-rusca və rusca-azərbaycanca lüğətlər; 3) terminoloji lüğətlər; 4) Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti; 5) Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti; 6) Azərbaycan xalq şivələri lüğəti, Bakı, 1930-1931, 1 və 2-ci buraxılış (A və B hərfləri); 7) Şəmsəddin Sami, Qamusi-türki (2 cildlik), İstanbul, hicri 1317-1318-ci illər; 8) Axundov Saleh Quzanlı tərəfindən tərtib edilmiş Qarabağ şivələrinə aid lüğət, 1924-1929 (əlyazması).

3. Bədii ədəbiyyat və folklor: Görkəmli Azərbaycan yazıçılarının əsərləri və folklora aid çap olunmuş bütün əsərlər.

4. Dövri mətbuat:1) 1920-ci illərə qədər olan mətbuat: “Əkinçi” qəzeti, “Molla Nəsrəddin” jurnalı; 2) sovet dövründə Azərbaycan dilində dərc olunmuş qəzetlər; jurnallar: “Azərbaycan” (“İnqilab və mədəniyyət”), “Azərbaycan məktəbi”, “Azərbaycan qadını”, “Kirpi” və s.

5. Digər məxəzlər:1) orta və ali məktəblər üçün Azərbaycan dilində yazılmış orijinal, yaxud tərcümə edilmiş dərsliklər; 2) Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası M. Füzuli adına Əlyazmaları İnstitutunda saxlanılan kitablar, məcmuələr, qəzetlər, məktublar, sənədlər və s.; 3) Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrinə aid materiallar (əlyazmaları); 4) Azərbaycan dilində nəşr olunmuş hər cür elmi-kütləvi kitablar; 5) memuar ədəbiyyatı (xatirələr) və s.

LÜĞƏTDƏ GEDƏN İXTİSARLAR